Bài 1: Mô Hình Quan Hệ & SELECT

Series này không dạy SQL theo kiểu chép cú pháp — mọi khái niệm đều đi kèm 1 engine SQLite thật (biên dịch sang WebAssembly) chạy ngay trong trình duyệt của bạn, và 1 bộ dữ liệu kinh doanh xuyên suốt gọi là TechMart (cửa hàng bán đồ điện tử/phụ kiện/gia dụng/văn phòng online) mà bạn sẽ dùng lại ở toàn bộ 17 bài. Bài đầu tiên xây nền tảng bắt buộc: hiểu đúng dữ liệu quan hệ được tổ chức thế nào, vì sao SQLite có hệ kiểu khác hẳn phần lớn database khác, và cách lọc/sắp xếp/phân trang dữ liệu bằng SELECT.

1. Mô Hình Quan Hệ: Bảng, Hàng, Cột

Mô hình quan hệ (relational model) tổ chức dữ liệu thành các bảng (table) — mỗi bảng có 1 tập cột (column) cố định, mỗi cột mang 1 ý nghĩa và kiểu dữ liệu riêng. Mỗi hàng (row) trong bảng đại diện cho 1 thực thể cụ thể — 1 khách hàng, 1 sản phẩm, 1 đơn hàng. Khác với việc nhét dữ liệu tuỳ tiện vào 1 file text hay JSON lồng nhau không giới hạn, mô hình quan hệ buộc dữ liệu phải có cấu trúc nhất quán: mọi hàng trong bảng products đều có đúng các cột product_id, product_name, category, unit_price, stock_quantity — không hàng nào thiếu cột, không hàng nào có thêm cột lạ.

Bộ dữ liệu TechMart dùng xuyên suốt series gồm 4 bảng (2 bảng đầu dùng ngay ở bài này, 2 bảng sau dành cho Bài 3 khi học JOIN):

Câu lệnh cơ bản nhất để đọc dữ liệu là SELECT. Dấu * nghĩa là "lấy tất cả các cột", theo đúng thứ tự đã khai báo khi tạo bảng:

SELECT * FROM products;

Thực tế hiếm khi dùng SELECT * trong code sản xuất (production) — liệt kê đúng cột cần dùng giúp query rõ ràng hơn và tránh vỡ code khi bảng có thêm cột mới sau này:

SELECT product_name, unit_price FROM products;

2. Hệ Kiểu Động Của SQLite: Type Affinity

Đây là điểm khác biệt lớn nhất giữa SQLite và phần lớn database khác (PostgreSQL, MySQL) mà người mới thường không biết: hầu hết database dùng kiểu tĩnh nghiêm ngặt — 1 cột khai báo INTEGER chỉ được phép chứa số nguyên, chèn chuỗi vào sẽ báo lỗi ngay. SQLite hoạt động hoàn toàn khác: nó dùng cơ chế gọi là type affinity (ái lực kiểu) — kiểu khai báo của 1 cột chỉ là "gợi ý ưu tiên", SQLite vẫn chấp nhận lưu hầu hết mọi kiểu dữ liệu vào bất kỳ cột nào.

Cụ thể, SQLite có đúng 5 storage class (kiểu lưu trữ thực tế của 1 giá trị): NULL, INTEGER, REAL, TEXT, BLOB. Và có 5 type affinity (ái lực kiểu của 1 cột, suy ra từ chuỗi kiểu khai báo lúc CREATE TABLE):

3. WHERE: Lọc Dữ Liệu & Logic 3 Trị

WHERE giữ lại đúng những hàng thoả điều kiện. SQLite hỗ trợ đầy đủ toán tử so sánh (=, !=/<>, <, >, <=, >=) và toán tử logic (AND, OR, NOT). Dưới đây là 4 tình huống thực tế minh hoạ các toán tử khác nhau trên cùng bộ dữ liệu TechMart:

Tình huống 1 — Báo cáo doanh thu: tìm đơn hàng đã giao thành công với giá trị lớn.

SELECT order_id, order_date, total_amount
FROM orders
WHERE status = 'delivered' AND total_amount > 200;

Tình huống 2 — Quản lý tồn kho: lọc theo nhiều danh mục cùng lúc bằng IN.

SELECT product_name, category, stock_quantity
FROM products
WHERE category IN ('Electronics', 'Office');

Tình huống 3 — Marketing/phân khúc khách hàng: tìm khách dùng Gmail bằng LIKE.

SELECT full_name, email
FROM customers
WHERE email LIKE '%@gmail.com';

% khớp bất kỳ chuỗi con nào (kể cả rỗng), _ khớp đúng 1 ký tự. Muốn tìm đúng ký tự % hoặc _ theo nghĩa đen, dùng mệnh đề ESCAPE, ví dụ LIKE '50\%%' ESCAPE '\' tìm chuỗi bắt đầu bằng "50%".

Tình huống 4 — Phát hiện dữ liệu bất thường: tìm đơn hàng của khách vãng lai (không gắn tài khoản).

SELECT order_id, order_date, total_amount
FROM orders
WHERE customer_id IS NULL;

Tình huống 5 — Báo cáo theo kỳ: lọc đơn hàng trong 1 khoảng thời gian bằng BETWEEN.

SELECT order_id, order_date, total_amount
FROM orders
WHERE order_date BETWEEN '2026-01-01' AND '2026-03-31'
ORDER BY order_date;

BETWEEN a AND b tương đương >= a AND <= b — bao gồm cả 2 đầu mút. Vì order_date lưu dạng chuỗi ISO-8601, so sánh chuỗi ở đây cho đúng kết quả so sánh ngày tháng thật (xem lại callout mục 2).

4. ORDER BY, LIMIT, OFFSET: Sắp Xếp & Phân Trang

ORDER BY sắp xếp kết quả theo 1 hoặc nhiều cột, ASC (tăng dần, mặc định) hoặc DESC (giảm dần). LIMIT n chỉ lấy n hàng đầu tiên, OFFSET m bỏ qua m hàng đầu — kết hợp cả 2 tạo ra cơ chế phân trang kinh điển: trang N (kích thước p) → LIMIT p OFFSET (N-1)*p.

Tình huống 6 — Bảng xếp hạng: top 5 đơn hàng giá trị cao nhất.

SELECT order_id, total_amount
FROM orders
ORDER BY total_amount DESC
LIMIT 5;

Tình huống 7 — Phân trang danh sách sản phẩm: trang 2, 5 sản phẩm/trang.

SELECT product_id, product_name
FROM products
ORDER BY product_id
LIMIT 5 OFFSET 5;

Về vị trí NULL khi sắp xếp: SQLite coi NULL là giá trị nhỏ nhất — mặc định ORDER BY col ASC đưa hàng có NULL lên đầu, DESC đưa xuống cuối. Muốn kiểm soát rõ ràng, dùng thêm NULLS FIRST/NULLS LAST (hỗ trợ từ SQLite 3.30+).

Sân chơi tương tác: SQL Workbench Trên Dataset TechMart

Engine bên dưới là SQLite thật (biên dịch WebAssembly qua sql.js), không phải mô phỏng — mọi câu query chạy đúng như trên máy bạn cài SQLite thật. Bấm 1 nút tình huống để nạp sẵn query vào ô soạn thảo, chỉnh sửa tuỳ ý rồi bấm "Chạy" (hoặc Ctrl+Enter).

Đang tải...

⬇ Tải file schema + dữ liệu mẫu TechMart (.sql) — chạy được trực tiếp bằng sqlite3 CLI hoặc DB Browser for SQLite trên máy bạn.